‘Kunst en natuur bouwen mee aan ons mentale landschap’

Grietje: Waar begon voor jou de verbinding tussen kunst en mentale gezondheid?

Jolien: Tijdens mijn opleiding tot creatief vakman kwam ik via school en mijn studierichting Kunstgeschiedenis vaak in het Rijksmuseum. Tegelijkertijd groeide ik op in een moeilijke thuissituatie en woonde ik al voor mijn zestiende op mezelf. Een gevoel van thuis was niet vanzelfsprekend.

Het museum werd voor mij een vertrouwde plek, dankzij mijn schoolpas kon ik er na school gratis naartoe. Ik kon steeds dezelfde zalen binnenlopen en dezelfde werken terugzien. Er zat iets geruststellends in die herhaling: de wetenschap dat die plek er was en dat sommige dingen onveranderd op me stonden te wachten, zo voelde het. Het museum opende mijn wereld, verbond me met andere culturen en verhalen en liet me kennismaken met nieuwe tradities en perspectieven. Zo werd het museum gaandeweg een plek waar ik me welkom en veilig voelde en, op mijn manier, ook thuis.

Was er in een specifiek kunstwerk of object dat jou aantrok?

Ik weet nog dat ik tijdens kunstgeschiedenis voor het eerst leerde over een cabinet à deux corps: een kast met ‘twee lichamen’, een afzonderlijk onder- en bovendeel die samen één geheel vormen. In diezelfde periode begon ik met mediteren en raakte ik steeds meer geïnteresseerd in de relatie tussen lichaam en geest. En die vond ik later ook terug in zang en dans. Daar ligt een vroege oorsprong van hoe ik nu naar kunst en mentale gezondheid kijk: niet als gescheiden werelden, maar als domeinen die elkaar beïnvloeden, versterken en samen betekenis krijgen.

Kunst en cultuur zijn al eeuwen onderdeel van hoe mensen samenleven, betekenis geven, en tot bloei komen. De wetenschap helpt ons nu beter begrijpen wat dat kan betekenen voor mentale gezondheid en welzijn. Daarmee krijgt iets wat er altijd al was opnieuw waardering en erkenning.

In je keynote over ‘Mentale landschapsbouwers’ spreek je over het ecosysteem van mentaal welzijn. Wat bedoel je daarmee?

Mentale gezondheid ontstaat niet alleen in de spreekkamer. Ze krijgt vorm in het leven van alledag. Aan de keukentafel, in de klas, op het werk en in een buurt waar mensen elkaar kennen. Mentale gezondheid is niet alleen van het individu of van de zorg. Het is iets van ons allemaal.

Ook de oplossingen beginnen dus breder. Praktijk en beleid moeten daarin samen bewegen, van bottom-up én top-down. Net als bij dat cabinet à deux corps: twee delen die pas echt betekenis krijgen wanneer ze elkaar versterken.

Kunst, natuur en cultuur maken deel uit van dat bredere landschap. Ze kunnen ruimte bieden voor aandacht, betekenis, ontmoeting en herstel. Voor, naast en na formele zorg zijn er plekken waar mensen steun ervaren, vaardigheden ontwikkelen en opnieuw verbinding kunnen vinden.

Voor mij zijn we daarin allemaal mentale landschapsbouwers. Ieder vanuit een andere plek, rol of expertise, maar samen als bouwstenen van het ecosysteem rond mentaal welzijn.

Wat kenmerkt zo’n ecosysteem?

Voor mij begint een gezond ecosysteem bij duurzaamheid, gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Kennis zit niet alleen bij bestuurders, onderzoekers of professionals, maar ook bij de mensen om wie het gaat, in hun ervaring, in de praktijk en in de relaties die onderweg ontstaan.

De natuur helpt mij om daar anders naar te kijken. Een natuurlijk, organisch en divers ecosysteem blijft bestaan doordat onderdelen op elkaar reageren, zich aanpassen en elkaar soms corrigeren. Voor samenwerking geldt iets vergelijkbaars: je probeert voorwaarden te creëren waarin mensen, kennis en organisaties met elkaar kunnen blijven leren en bewegen. Waar verschillende perspectieven, en soms ook belangen, naast elkaar kunnen bestaan en toch verantwoordelijkheid dragen voor hetzelfde mentale landschap.

Wat maakt Bypass volgens jou uniek?

In 2024 dacht ik in een adviesrol mee met het team van Bypass, juist op het moment dat zij de scope en kaders van het project verder aanscherpten. Wat mij bij Bypass vanaf het begin opviel, was de zorgvuldigheid waarmee naar elkaar werd geluisterd, doorgevraagd en ruimte werd gemaakt voor verschillende perspectieven en vooral: veel durf.

En misschien is dit niet uniek, maar het gebeurt nog altijd te weinig: de stem van de kinderen en jongeren van UKJA is vanaf het begin actief betrokken. Daarmee verandert een wezenlijke vraag van over wie hebben we het? naar met wie bouwen we dit? Mét hen onderzoeken wat werkt, wat nodig is en wat anders moet. Juist in een context van kinder- en jeugdpsychiatrie is dat niet eenvoudig. Het vraagt om veiligheid, flexibiliteit en de bereidheid om als professional ook je eigen aannames ter discussie te stellen. Voor mij is Bypass oprecht een heel sterk voorbeeld van wat er kan ontstaan wanneer mensen uit kunst en zorg samen besluiten: dit gaan we doen.

Bij Bypass is de ‘hardware’ er nu: de Salamander Portal en het vlonderpad zijn geïnstalleerd, er is een structurele band met het ziekenhuis. Hoe zorgen we ervoor dat ook het programma duurzaam wordt?

Bij eigenaarschap. Dat mensen voelen: dit is ook van ons. Omdat ze betrokken blijven en invloed houden op wat deze plek wordt. Kinderen en jongeren gaan haar gebruiken, zorgprofessionals gaan ervaren wat werkt en bezoekers gaan er hun eigen betekenis aan geven. Dan gaat zo’n plek leven en verandert ze vanzelf mee. Ik hoop vooral dat we diezelfde nieuwsgierigheid en durf vasthouden waarmee Bypass is ontstaan. Blijven luisteren, blijven vragen en soms opnieuw kijken als iets anders uitpakt dan gedacht. Juist doordat de plek kan groeien, schuiven en zich ontwikkelen met de mensen die er gebruik van maken, wordt ze duurzaam.

Kunst kan dus een andere taal bieden wanneer woorden niet volstaan?

Absoluut. Kunst kan taal geven aan wat moeilijk onder woorden te brengen is. Soms helpt een beeld, een beweging, muziek of materiaal om iets uit te drukken waar nog geen woorden voor zijn. En soms hoeft niet alles verteld te worden, of mag het nog niet. Kunst kan ook een vorm bieden waarin iets aanwezig kan zijn zonder dat je het helemaal hoeft uit te leggen. Woorden zijn belangrijk, maar we nemen de wereld niet alleen talig waar. Kunst ervaren is iets heel embodied. We voelen, horen, bewegen en reageren met ons hele lichaam. Soms heel direct: kippenvel bij muziek, een brok in je keel bij een beeld, een glimlach, je ademhaling die verandert zonder dat je precies weet waarom.

Ook bij langdurige overweldigende ervaringen kan die lichamelijke ingang betekenisvol zijn. Mensen kunnen soms het contact met hun lichaam of met wat ze voelen kwijtraken (disembodied). Kunst kan dan een ingang bieden om opnieuw iets waar te nemen, te voelen of vorm te geven,  als een andere manier om aanwezig te zijn bij wat er is. Soms komt betekenis eerst via kijken, luisteren, bewegen of maken en komen de woorden later. En soms zijn woorden helemaal niet nodig.

Hoe kan dit concreet werken in een museum?

Voor mij kunnen musea ultieme Third Places zijn. Dat weet ik uit mijn eigen ervaring, maar ik zie het ook in de vele sterke programma’s die wereldwijd in musea ontstaan. Het zijn publieke plekken waar mensen binnen kunnen stappen, elkaar kunnen ontmoeten, iets nieuws kunnen ontdekken of gewoon even kunnen zijn. Musea zijn overal om ons heen: in steden en dorpen, vol kunstwerken, artefacten, erfgoed, verhalen en ruimtes die uitnodigen om te kijken, te vertragen en betekenis te geven. En er werken mensen die van zorgdragen hun vak hebben gemaakt. Die elke dag zorg dragen voor kunst en erfgoed, voor bewaren en behouden, maar ook voor toegankelijk maken, duiden en doorgeven wat voor ons als samenleving van waarde is.

Daar ligt voor mij een bijzondere kracht. Een collectie kan ruimte openen voor verlies, hoop, angst, identiteit of veerkracht. Kunst kan herkenning bieden, maar ook verschil zichtbaar maken. Je kunt ontdekken: wat ik voel hoort bij het mens-zijn. En degene naast mij kan vanuit hetzelfde kunstwerk iets heel anders ervaren. Juist de eigen aard van het museum en hún collectie is waardevol. Als publieke, culturele plek kan het onderdeel worden van het bredere mentale landschap van een stad of gemeenschap.

Jij brengt die werelden ook samen in je eigen werk, onder meer met Mindfulness in Museums. Wat doen jullie precies?

Met Mindfulness in Museums brengen we kennis en methodiek uit evidence-based mindfulness vanuit het zorgdomein naar het publieke culturele domein. Ik ben zelf opgeleid tot erkend mindfulness trainer, werk binnen de zorgpraktijk en ben teacher trainer bij Oxford Mindfulness. Vanuit die basis onderzoeken we hoe je die kennis zorgvuldig kunt vertalen naar een museumcontext.

Daarbij benutten we het museum juist in zijn eigen kracht, als die eerdergenoemde Third Place. Het kunstwerk is altijd het vertrekpunt. We ontwikkelen rond een kunstwerk of tentoonstelling en met de artistieke en curatoriële inhoud een eigen ervaringsdramaturgie; de zorgvuldige opbouw van een ervaring, met aandacht voor pacing, taal, stilte en de volgorde waarin iets zich ontvouwt. Samen met educatoren, publieksprofessionals en curatoren onderzoeken we welke menselijke thema’s een werk kan openen, zoals liefde, verlies, hoop, identiteit, kwetsbaarheid of verbondenheid, en welke mindfulness-based approach die ontmoeting kan verdiepen.

Dan Siegel, psychiater, hoogleraar en medeoprichter van het Mindful Awareness Research Center aan UCLA, verwoordt het mooi: musea kunnen ons helpen ons gevoel van wie we zijn te verruimen en gevoelens van verwondering, dankbaarheid en compassie te ervaren. Misschien raakte dat ook aan iets wat ik als jongere in het Rijksmuseum ervoer, nog voordat ik daar woorden voor had.

We ontwikkelen programma’s voor een breed publiek én voor specifieke groepen, zoals jongvolwassenen, zorgprofessionals en mensen die te maken hebben met stress of psychische kwetsbaarheid. Tegelijk bouwen we samen met musea aan kennis en vakmanschap door professionals te trainen en begeleiden. Daarbij werken we met kennispartners als Museum van de Geest, Singer Laren, het Van Gogh Museum en Oxford Mindfulness.

Wat vraagt zo’n benadering van jullie in termen van kwaliteit en zorgvuldigheid?

Veel. Juist wanneer je werkt op het snijvlak van kunst en mentale gezondheid moet je helder zijn over je methodiek, je grenzen en de context waarin je iets aanbiedt. We werken daarom stress- en trauma-informed en mental health focused. Dat betekent dat we niet alleen kijken naar wát we aanbieden, maar ook naar hoe. Is er keuzevrijheid en voorspelbaarheid? Kan iemand besluiten ergens niet aan mee te doen? En hoe voorkom je dat een oefening iemand overrompelt?

Wij verbinden daarvoor kennis uit contemplatieve praktijken en met moderne psychologische wetenschap én met wat we weten over de positieve betekenis van kunst en cultuur voor mentale gezondheid en welzijn.

Willem Kuyken, Ritblat Professor of Mindfulness and Psychological Science aan de University of Oxford, omschreef Mindfulness in Museums als innovatieve benadering met “real potential for scale and impact”. Die woorden raken precies aan onze ambitie: de kwaliteit hoog houden en tegelijk de drempel verlagen.

Als je één beweging zou willen zien in de komende jaren, welke is dat dan?

Eigenlijk precies dat. Ik smokkel een beetje, want het zijn er twee: de lat omhoog en de drempels omlaag. De lat omhoog als het gaat om kwaliteit, kennisdeling, samenwerking en verantwoordelijkheid. En de drempels omlaag, zodat kunst, cultuur en de plekken waar we die kunnen ervaren werkelijk toegankelijker worden. Zowel voor musea die een maatschappelijke rol willen spelen als voor bezoekers die voelen: deze plek is óók voor mij.

Dat gaat over betaalbaarheid of kosteloze toegang, maar net zo goed over taal, herkenning en het gevoel erbij te horen. Toegang is meer dan een deur die openstaat. Veiligheid ontstaat vaak pas wanneer je je werkelijk welkom voelt, wanneer je merkt: ik mag hier zijn zoals ik ben.

Ik weet uit eigen ervaring hoeveel verschil dat kan maken. Via school en theater kreeg ik als jongere de kans om jarenlang te dansen, zingen en spelen onder begeleiding van professionele makers. Tijdens mijn studie kon ik dankzij mijn opleiding onbeperkt het Rijksmuseum in. Zonder die mogelijkheden had ik die werelden zelf simpelweg niet kunnen betalen. Juist die toegang heeft uiteindelijk veel voor mij betekend.

Tegelijkertijd betekent de lat omhoog voor mij dat we zorgvuldig omgaan met de kennis en ervaring die er al is. Kunst, cultuur en gezondheid krijgen steeds meer zichtbaarheid en erkenning, onder meer door nieuwe leerstoelen en kenniscentra en door internationaal onderzoek van organisaties en onderzoekers als de WHO, het Jameel Arts & Health Lab en Daisy Fancourt.

Steeds vaker wordt kunstparticipatie gezien als onderdeel van hoe mensen voor hun welzijn zorgen, naast bijvoorbeeld slaap, voeding en beweging. Dat is prachtig en ongelooflijk belangrijk. Maar het werk zelf is niet nieuw. Die erkenning bouwt voort op jaren werk van kunstenaars, onderzoekers, zorgprofessionals, culturele organisaties en zelfstandige makers die op dit snijvlak veel kennis en praktijkervaring hebben opgebouwd.

Juist nu het ecosysteem verder vorm krijgt, moeten we die kennis niet opnieuw uitvinden. Laten we haar herkennen, verbinden en zorgvuldig meenemen in wat we samen verder bouwen. Dat betekent ook zichtbaar maken op wiens werk we voortbouwen en ruimte geven aan de mensen die die praktijk mede hebben ontwikkeld.

Foto's: © Tom Cornille, in opdracht van Middelheimmuseum